Powrót do strony głównej
Małgorzata Jackiewicz-Garniec, Mirosław Garniec
Zamki państwa krzyżackiego w dawnych Prusach
Powiśle, Górne Prusy, Warmia, Mazury
 
Wybrane zamki Fotografie Malarskie rekonstrukcje Recenzje menu_06of

STRONA REDAKCYJNA

Małgorzata Jackiewicz-Garniec: teksty o zamkach
Mirosław Garniec: fotografie, opracowanie graficzne, plany, rzuty i mapy;
współpraca przy tekstach o zamkach

Autorzy tekstów we Wprowadzeniu:
Janusz Trupinda, Państwo Zakonu Niemieckiego w Prusach
Marian Arszyński, Architektura warowna państwa zakonnego
Mirosław Garniec, Architektura i państwo - architektoniczne typy zamków
Powiśla, Górnych Prus, Warmii i Mazur

Bożena Januszewska i Katarzyna Wolska:
malowane i rysunkowe rekonstrukcje zamków

Konsultacja naukowa: Tomasz Torbus
Redakcja i korekta: Kajetan Wróblewski

Przygotowanie do druku: Mirosław Garniec, Studio Wydawnicze ARTA, Olsztyn
Skanowanie i naświetlanie: Studio AVALON Sp. j., Olsztyn
Druk: Energopol-Trade-Poligrafia Sp. z o.o., Olsztyn
Oprawa: Olsztyńskie Zakłady Graficzne SA

Na okładce: Zamek kapituły pomezańskiej w Szymbarku k/Iławy

Wydanie II, uzupełnione, Olsztyn 2009
ISBN 978-83-912840-5-6

C Copyright by Studio Wydawnicze ARTA Mirosław Garniec, Olsztyn 2006

 

Wydano z finansowym wsparciem Fundacji Współpracy Polsko-Niemieckiej
Herausgegeben mit finanzieller Unterstützung der Stiftung
für deutsch-polnische Zusammenarbeit

 

Wydawca: Studio Wydawnicze ARTA  Mirosław Garniec
tel./fax: 89 526 55 07, tel. 603 937 317 .  e-mail: mgarniec@arta.olsztyn.pl
www.arta.olsztyn.pl . www.palaceidwory.pl


dane techniczne książki

456 stron,
format bloku książki - B5 (16,5 x 23 cm),
oprawa twarda laminowana,
papier kreda matowa 135g



Patronat Medialny





początek "Wprowadzenia"

Wszyscy bracia winni zachowywać się jeden wobec drugiego tak, że łagodna zgoda w imię braterstwa nie obraca się w twardość serca, lecz powin-ni troszczyć się, aby żyć z każdym w braterskiej miłości, harmonijnie i poko-jowo, w duchu łagodności (...). Wszakże, jeśli jacyś bracia czasem obrażą jeden drugiego słowem lub czynem, niech nie zwlekają z pojednaniem (...). Apostoł wzywa nas, żeby słońce nie zachodziło nad naszym gniewem.

Fragment z Reguły Zakonu Szpitala Najświętszej Marii Panny Domu Niemieckiego w Jerozolimie, 1264 r., tłum. Janusz Trupinda

Od autorów














Powstałe siedem wieków temu w Prusach państwo Zakonu Krzyżackiego jest fenomenem, który zastanawia i zdumiewa każdego, kto choć trochę zna jego historię, a dla jej znawców i miłośników stanowi źródło nieustającej fascynacji. Wywarło przemożny wpływ na późniejsze dzieje i kulturę krainy, którą władało. Poprzez stworzenie jednego z najpotężniejszych w Europie systemu zamków, z których wiele zachowało się do dziś, odcisnęło również niezatarte piętno na krajobrazie tych ziem. Dziś nie można już sobie wyobrazić pejzażu Warmii, Mazur, Górnych Prus i Powiśla bez gotyckich wież zamków i kościołów, które wznieśli średniowieczni rycerze-mnisi Zakonu Szpitala Najświętszej Marii Panny Domu Niemieckiego w Jerozolimie oraz związani z nimi biskupi i kanonicy. Wyjątkowa nie była jedynie skala przedsięwzięcia, lecz i budulec - gdzie indziej budowano z kamienia, w Prusach zaś używano cegieł.
Budowle te zadziwiają surowym pięknem, a wyrafinowana prostota ich architektury wynika ściśle z jej funkcjonalności. W ich murach nie sposób nie myśleć o zdumiewających i okrutnych czasach, których są niemymi - acz wielce wymownymi - świadkami. Są one materialnym wyrazem zuchwałej idei, jaką było stworzenie zakonnego państwa na pogańskich rubieżach ówczesnej Europy, którą z rozmachem i iście teutońską konsekwencją wcielały w życie kolejne generacje zbrojnych zakonników. Ci pragmatyczni idealiści osiągnęli jednak sukces dopiero wtedy, kiedy zrozumieli, że ich ziemią obiecaną nie jest ani Palestyna, ani Siedmiogród, lecz są nią właśnie Prusy. W murach tych zamków trwa także prawda o tym, że najwyższą cenę za realizację tej idei zapłacili rdzenni mieszkańcy tych ziem, Prusowie, nawracani ogniem i mieczem, zmuszani do pracy przy budowie pysznych siedzib swych nowych władców, a potem "zasymilowani" tak gruntownie, że nie ma po nich śladu. Zdobywcy tych ziem i budowniczowie dumnych twierdz również przegrali. Najpierw z Polską i Litwą pod Grunwaldem, a potem z własnymi obywatelami, których bunt jasno obwieszczał, że państwo, które jeszcze stulecie wcześniej można było uznać za najnowocześniejsze na kontynencie, staje się anachronicznym spadkiem po średniowieczu i nie może prze-trwać w kształcie założonym przez swych twórców. Ostatniemu wielkiemu mistrzowi w Prusach trzeba oddać honor za zrozumienie, że jedynym ratunkiem dla zakonnego państwa była jego sekularyzacja. W gotyckich zamkach zagościł całkiem nowy, świecki duch.
Jego żywotność sprawiała Europie niemałe kłopoty przez z górą cztery następne stulecia. Na szczęście nam przyszło żyć w czasach, gdy powoli odchodzą w zapomnienie XIX- i XX- wieczne stereotypy, powstałe w wyniku zaprzęgnięcia historii do walki politycznej i wydania jej na pastwę ideologii. Staraliśmy się abstrahować od tych stereotypów, bo przecież z samym Zakonem i średniowieczem niewiele mają wspólnego. W Niemczech Krzyżaków już prawie odbrązowiono, a w Polsce w zasadzie oddemonizowano - pozostaje mieć nadzieję, że oba te procesy spotkają się w punkcie wspólnym, któremu na imię obiektywizm. Myślimy, że nasza książka będzie w tym pomocna.

Czytelnik znajdzie w niej historię Zakonu i architektury przezeń tworzonej, i, przede wszystkim, opisy wszystkich budowli warownych państwa krzyżackiego wzniesionych na opracowanym przez nas obszarze, czyli w tej części historycznych Prus właściwych (terytoriów zamieszkanych przez Prusów przed podbojem), która po II wojnie światowej znalazła się na terenie Polski. Obecnie ziemie te zajmują wschodni skraj województwa pomorskiego i województwo warmińsko-mazurskie. Obszar ten, położony na wschód od linii Wisły i Nogatu, obejmuje Powiśle (Pomezanię), historyczne Górne Prusy oraz Warmię i Mazury. Opisaliśmy wszystkie zachowane i pozostające w ruinie zamki, a także te, po których zostało jedynie miejsce, ale ich istnienie i lokalizacja potwierdzone są źródłami i badaniami naukowymi - w sumie 46 murowanych budowli i jedną warownię drewniano-ziemną (Gronkowo). Dzięki najnowszym badaniom archeologicznym zamki w Morągu, Piszu i Dzierzgoniu (dziękujemy dr A. J. Pawłowskiemu za pomoc przy opracowaniu zamku dzierzgońskiego) zostały opisane tu po raz pierwszy, a nasze dociekania pozwoliły na nowe odczytanie wielu innych - np. w Ostródzie, Olsztynku, Pieniężnie, Prabutach czy Rynie.
Opisom poszczególnych zamków - krzyżackich, biskupich i kapitulnych - towarzyszą informacje na temat najważniejszych i najciekawszych wydarzeń historycznych, jakich świadkiem była dana budowla. Jednak najważniejszą część zajmują dzieje ich architektury, wsparte bogatym materiałem ikonograficznym, składającym się z dziesiątek rycin, map, planów i panoram starych mistrzów oraz archiwalnych fotografii (niektóre publikujemy jako pierwsi). Na szczególną uwagę zasługują przepiękne rysunki inwentaryzacyjne zamków autorstwa Konrada Steinbrechta, restauratora Malborka i znakomitego bada-cza warowni krzyżackich. Współczesne zdjęcia są elementem równoważnym opisowi - pozwalają Czytelnikowi zachwycać się pięknem gotyckiej architektury fotografowanej o różnych porach roku i dnia, na tle tutejszego niezwykłego pejzażu oraz poczuć dawną atmosferę zamkowych wnętrz fotografowanych w naturalnym (najczęściej) oświetleniu. Prawie każdemu opisowi towarzyszy także plan sytuacyjny, sporządzony na podstawie starych planów lub map (schemat rzutu zamku oparty na najnowszych badaniach albo ustaleniach autorów zaznaczono kolorem czerwonym).
W niniejszej książce przedstawiamy koncepcję, że wielkość i program funkcjonalny niemal każdej krzyżackiej warowni uwarunkowany był jej pozycją w strukturze administracyjnej państwa. Ponieważ struktura ta była czterostopniowa, Krzyżacy wypracowali cztery architektoniczne typy warowni: zamki komturskie (model powszechnie znany) oraz opisane tu po raz pierwszy warownie niższej rangi - wójtowskie, prokuratorskie i komornickie. Koncepcja ta szeroko przedstawiona jest w tekście pt. "Architektura i państwo - architektoniczne typy zamków Powiśla, Górnych Prus, Warmii i Mazur" zawartym we Wprowadzeniu. Zgodnie z nią opis każdej zakonnej warowni rozpoczyna się od informacji, według jakiego modelu zamek zbudowano i jaki urzędnik w nim rezydował. Zważywszy, że przeznaczenie nie-których budowli zmieniało się w czasie, dokładniejsze informacje na temat funkcji poszczególnych zamków Czytelnik znajdzie w treści opracowań, na zamykającej książkę mapie historyczno-turystycznej, oraz, rzecz jasna, w wymienionym wyżej artykule.
We Wprowadzeniu Czytelnicy znajdą również teksty o architekturze i historii państwa zakonnego pióra wybitnych naukowców prof. Mariana Arszyńskiego i dr Janusza Trupindy, które umożliwiają doskonałe poznanie kontekstu opisywanych przez nas zagadnień. (Obu autorom serdecznie dziękujemy za okazaną nam życzliwość.)
Szczególnym atutem tej publikacji są nowatorskie rekonstrukcje, ukazujące zamki w ich pierwotnym kształcie w formie średniowiecznych malowideł. Te - przygotowane specjalnie do tej książki - znakomite malarskie dzieła autorstwa Bożeny Januszewskiej i Katarzyny Wolskiej pozwalają jeszcze lepiej odczuć klimat i smak epoki. Warto podkreślić, że mimo użycia bogatego sztafażu i wyszukanej ornamentyki oraz ówcześnie stosowanej "fantastycznej" perspektywy, te oryginalne wizerunki zamków zgodne są z najnowszą wiedzą o ich rozplanowaniu.
W obecnym, II wydaniu (publikowanym równolegle z wersją niemieckojęzyczną książki) uaktualniliśmy i zweryfikowaliśmy niektóre informacje o zamkach, skorygowaliśmy też drobne błędy, jakie zakradły się do pierwszego wydania (za ich wskazanie dziękujemy recenzentom, przede wszystkim dr Tomaszowi Torbusowi, konsultantowi naukowemu wersji niemieckiej, którego uwagi uwzględniliśmy także w niniejszym polskim wydaniu). Wymieniliśmy kilka fotografii towarzyszących opisom zamków w Malborku, Rynie, Olsztynku, Prabutach i Działdowie, obrazując zmiany, jakie nastąpiły tam  w ostatnich latach. Przy opracowaniach zamków w Giżycku, Olsztynku, Ornecie i Reszlu pojawiły się nie-publikowane dotąd rzuty piwnic, a na końcu książki indeksy, ułatwiające Czytelnikowi dotarcie do poszukiwanych informacji. Uaktualniona została też bibliografia. Podtytuł książki uzupełniliśmy o historycznie polską nazwę bezimiennego dziś regionu położonego między Powiślem a Warmią - Górne Prusy (niem. Oberland). Uważamy, że nazwę tę, wielokrotnie użytą w treści książki, należy przywrócić i dlatego właśnie eksponujemy ją na okładce.

"Zamki państwa krzyżackiego w dawnych Prusach" są kontynuacją serii rozpoczętej książką pt. "Pałace i dwory dawnych Prus Wschodnich" (w przygotowaniu opracowanie zabytków sakralnych regionu). Tym razem zapraszamy do wędrówki po pięknych, tajemniczych i mrocznych zamczyskach, śladami ich dumnych twórców - rycerzy-mnichów Zakonu Krzyżackiego.



Małgorzata Jackiewicz-Garniec
Mirosław Garniec





Zamki państwa krzyżackiego w dawnych Prusach | Pałace i dwory dawnych Prus Wschodnich / Schlösser und Gutshäuser im ehemaligen Ostpreußen